Mê đắm lời xuối- nhuôn

Ca dao dân tộc Thái ở Nghệ An có một khối lượng khá đồ sộ và phong phú. Với sự phản ánh sinh động, hấp dẫn về phong cảnh bản mường giàu đẹp, tình yêu nam nữ thiết tha, quan hệ hôn nhân, gia đình và xã hội, ca dao dân tộc Thái ở Nghệ An được thể hiện trên nhiều cung bậc cảm xúc của người dân thông qua các làn điệu diễn xướng như "nhuôn, xuối, òn, khắp"… Ngoài ra, với những nhận định về thời tiết và phản ánh đời sống lao động sản xuất, đồng bào cũng lưu giữ và truyền lại cho các thế hệ sau những kinh nghiệm quý báu trong thực tiễn sản xuất và đấu tranh với thiên nhiên từ bao đời nay.

Người Thái ở Nghệ An chủ yếu cư trú tại các huyện miền núi của tỉnh Nghệ An.

Chuyện kết duyên của chàng Khủn Tinh

Chú thích ảnh: Đôi trụ đá mang hình tượng Khủn Tinh và Nang Ni trong động Nang Ni

Có những câu chuyện cổ và truyền thuyết của dân tộc Thái xung quanh các địa danh ở huyện Qùy Hợp vùng các xã Châu Quang, Châu Cư­ờng nh­ư là cánh đồng Tổng Diềm, nghĩa địa Đông Mô Quao, núi Phá Củm, cánh đồng Lủm Chăm, bản Mường Ham, hang Nang Ni v.v... đã đư­ợc các bậc cao niên kể đi kể lại khá nhiều. Chuyện kể còn lan truyền đến với bà con ở các xã khác như­ Châu Thái, Châu Đình, Châu Lý, Châu Hồng, Châu Lộc... Nội dung câu chuyện được lan truyền theo nhiều hình thức, nhưng chủ yếu là thông qua những lời hát dân ca theo điệu Nhuôn khi uống rượu cần nhân các việc vui như là làm đám cưới hoặc trong lễ làm vía.

Khuya khoắt người ơi

Khuya rồi, khuya khoắt em ơi

Đêm đen chậm rãi đổ vơi sang ngày

Giữa dòng, cá "pộc" ngủ say

Ven bờ, cá "vả" xếp vây ngủ vùi

Đầu nguồn, cá "cánh" ham chơi

Giờ này cũng ngủ từng đôi im lìm.

Có con gà trống huyên thuyên

Lặng thinh xếp cánh ngủ yên trong chuồng

Chim khuyên ngủ ngọn cây vông

Con công ngủ chốn bịt bùng lá đa

Con vượn ngủ trong rừng già

Con chim "tăng ló" ơi à nựng con…

...Bản mường, khe suối, núi non

Ngủ cho đêm khuyết. Ngày tròn đang lên.

Chỉ mình anh thức cùng em

Nghe trong tĩnh lặng, con tim thì thầm…

Tiếng Thái: Đấc má lẹo

Đấc má lẹo đấc điềng má lẹo

Tiềng cứn đả hon má lẹo

Tếnh bộc thăm pả và cờ nón

Nửa tà thăm pả cảnh cờ nón

Hỏn đảnh phu cày tò cờ nón

Nộc nọi chắp ngà phủng

Nộc nhứng chắp ngà ba

Cớ ní nón pải mạy cờ nón

Phán cay nón pặp tỏ cờ nón

Nhắng đẻo tò nộc tảng ló đảng xày

Nhắng tò ai tấng nọng nằng huồng hon cứn...

Sầm Văn Bình

Hình rồng thêu trên váy của phụ nữ Thái Nghệ An

Người Thái ở Nghệ An bao gồm các nhóm Tày Mường (còn gọi là Tày Chiềng, Hàng Tổng), Tày Thanh, Tày Mười. Đặc điểm về tấm váy của người phụ nữ Nghệ An được nêu trong bài viết này cơ bản là liên quan đến nhóm Thái Tày Mường- còn các nhóm Thái khác xin được đề cập đến ở một số bài viết khác khi có dịp... Nói chung, phụ nữ dân tộc Thái ở miền Tây Nghệ An thường hay thêu hình rồng trên váy. Một chiếc váy nhuộm chàm được phân chia thành hai phần rõ rệt: phần cao hơn được để nguyên với màu chàm đặc trưng, còn phần thấp hơn được thêu thùa rất cẩn thận, công phu và trang trí bằng các hình ảnh hoặc đường nét phần nào mang tính cách điệu. Các hình đó có thể là những đường nét khó hiểu, cần phải đầu tư thời gian và công sức mới có thể tìm ra ý nghĩa của chúng; đó cũng có thể là hình của một vài loại lá cây quen thuộc như lá cau, lá dừa, lá rau bợ...; đó cũng có thể là hình ảnh của bông hoa, của mặt trời...; đó cũng có thể là hình tượng các con vật như hươu, nai, hổ, voi, và cả hình tượng rồng...

Xa em nhiều ngày

(Báo Nghệ An cuối tuần ngày 04/ 01/ 2015)

Vía trâu nâng vía chủ

Trâu trong đàn đông đúc và khỏe

Ngày yên ả chẳng ai đánh mắng

Trâu mộng to đang lớn

Hai tai bằng tấm giát

Mặt trâu bằng mâm mây

Chót đuôi bằng bụi sậy

Xương chậu bằng nồi hông

Hai cái sừng nhọn đẹp như cựa gà

Vươn vai ngang cành sấu

Khéo léo khi đi ruộng

Kéo cày không gãy bắp

Bừa ven ruộng nhịp nhàng

Vía trên đầu làm gốc

Vía trên đầu thì vào làm gốc

Vía miệng đi vào miệng ăn cá

Vía mắt vào trong mắt cho sáng

Vía tai vào trong để lắng nghe

Vía mũi vào trong mũi cho thông

Vía răng vào với hàm nhuộm đen lấp lánh

Vía vai vào với vai hai ngả

Vía eo vào với eo nần nẫn

Vía dạ vào trong dạ lâng lâng...

Vui đón Cụ Hồ

Mẹ đi nương sao lâu về?

Bố đi làm ruộng sao muộn thế chưa về?

Hay là mải vui hội bạn không nhớ con ở nhà?

Con ăn cơm ngó ra cửa trông mong

Con ăn cá ngó ra cầu thang chờ đợi

Thấy mọi người ở bản xôn xao đi lại

Tóc trên đầu chưa kịp búi cũng có

Đổ xôi ra cái rá mà quên quạt cũng có

Con nhỏ đang bú bế con ra đường cũng có

Bà già chống gậy đi qua dưới gầm sàn

Bà đi qua mà quên không dắt theo cháu

Cháu gọi theo bà cũng không dừng

Người đi qua lũ lượt như đàn bướm

Ấy là họ nghe tin Cụ Hồ kính yêu về thăm bản mường ta…

Xây dựng bản mường

Cầm dây bản đừng cho vàng úa

Cầm dây mường chớ để héo mòn

Đã thành chủ của dân cả mường

Đối xử tốt như con chim cuốc

Đối xử khôn như con chim yểng

Minh bạch như mặt trời

Mát rượi như nước nguồn

Mong cho biết lột như con nhện

Mong cho sáng dịu như ánh trăng rằm…

Xuống ngồi núi trâu

Ông Chò Lỉ xuống trần dọn mương

Ông Chò Lướng xuống mường dọn bản

Ông Càu Càn đi khai ruộng lớn

Ông đi khai được đống cây lau cây lách đầy vác

Ông đi dọn được đống cây "phạch" lút đầu

Lúc ấy Bôn Then lại đưa người đến

Then chủ lại đưa người xuống

Lò Anh xuống ngồi ngự

Lò Ỳ xuống ngồi mường

Căm Thướng xuống ngồi bản

Chủ Căm Lạn xuống ngồi Núi Trâu...