Thứ Ba, 26 tháng 3, 2024
Thứ Ba, 11 tháng 7, 2023
Sinh ra trâu
SINH RA TRÂU
* Phần phiên âm:
Ẳm ọc quái
Pển
tố tôn quái kè, mè quái luổng
Tè
đở tiện tè láng pảng còn
Tòn
nừng nặn tè mừa láng hẩng
Mắn
cò dù mướng bổn xủng ca
05. Dù mướng phạ mướng mọc xủng bảng
Dù
mướng bổn bo ca
Dù
mướng phạ bo bản
Dù
mướng bổn bò quèn tủng
Dù
mướng phạ bo piếng chở
10. Quái ọc kỉn nha Tồng Cắp, Ná Ló
Ọc
kỉn nha Tồng Cỏ bổn nửa, Ná Lái
Kỉn
nha cắt bo pó pạc
Kỉn
nha vạc mướng phạ bo pó pủm
Cốn
bổn nửa cò phén pạc chá
15. Cốn mướng phạ cò phén pạc chệp
Nhằm
hày táy bổn nửa xàu đà
Pảy
nhằm ca xàu mảng
Nhỉn
tộc quái pảy quà ban
Nhỉn
chạn quái chằng pảy quà mướng
20. Pảy họt hỉn pà pộc bổn nửa mồng ban
Lạn
pà pược mồng mướng
Mồng
hển nặm mướng tơ chở kỉn
Mồng
hển đỉn mướng piếng phờ dù
Hủa
cằm quái chằng hau háu phạ
25. Na cày quái chằng hau háu Thẻn
Thẻn
hển Thẻn chằng và
Phạ
hển phạ chằng thảm
Bo
chờ hển Thẻn kỉn ké má hạu
Bo
chờ hển Thẻn kỉn lau má ngắn đở lế
30. Quái cò côm na lạy Thẻn thau lải hối
Bo
đở tiện bo đới
Bo
chờ hển Thẻn kỉn ké má hạu
Bo
chờ hển Thẻn kỉn lau má ngắn
Khoi
pảy lin hỉn pà pộc mồng ban
35. Lạn pà pược mồng mướng
Mồng
hển nặm mướng tơ chở kỉn
Mồng
hển đỉn mướng piếng phờ dù
Hủa
cằm khoi chằng má háu
Hùng
xở chạu khoi chằng má háu
40. Thẻn hụ Thẻn chằng và
Phạ
hụ phạ chằng hản
Mứng
cò dạc lống mướng lùm lặc liếng ó?
Dạc
lống mướng piếng tồng cảng ton en ó?
Thẻn
chằng chị táng hơ quái ọc
45. Chị xọc hơ quái lống
Quái
lống dù hủa tồng mướng tơ khau vả
Lống
dù hủa ná mướng tơ khau mừn
Quái
cò pảy kỉn nha pà cùm lẳng ná
Pảy
kỉn nha pà xả lẳng ban
50. Tau lống mướng lùm bo đay dù dển
Lống
mướng piếng bo đay dù pẹt
Xửa
luổng ton cảng pà kỉn quái
Xửa
lái ton táng kỉn chịn
Đỉn
mướng tơ lải xửa chuồng
55. Chù qué huôi đổng cọm lải tò mả náy
Xắp
kỉn quảng kỉn phán bo hợt
Kỉn
lượt xắt xình bo húa
Hạp
tì đở cò nghỉn cổ
Xục
hủa tì đở cò nghỉn dan
60. Quái chằng cứn mứa bổn tếnh háu phạ
Na
cày làu hau háu Thẻn
Thẻn
hển tào na má tặc
Thẻn
hển ngoặc na má tuộng
Quái
lề lống lùm lặc liếng bo lã
65. Quái lề lống piếng đỏm cù bo lã
Tả
ngắc hủa quái hản xu
Chụ
na mạc quái hản Thẻn
Khoi
cò xỏ nắm Thẻn lống piếng lờ tau
Xỏ
Thẻn thau lống lùm lờ pảy
70. Hạc và đỉn mướng piếng xửa lái xắp ha
Mả
náy xắp kỉn
Nghỉn
cổ lải quái cứn háu phạ
Nghỉn
dan lải khoi cứn háu Thẻn
Xỏ
nắm Thẻn lống piếng hơ quái mí chau
75. Tau lống lùm xỏ dù đỏm cốn
Dết
tôn quái mướng tơ đay dù dển
Dết
quái mướng piếng đay dù dửn thẩng thau
Thẻn
hụ chằng và
Phạ
hụ chằng thải
80. Lống mướng lùm quái dạc mí pửng
Lống
mướng piếng quái dạc hơ mí chau
Cốn
mướng tơ xàu chàng ào
Dết
dao xàu hụ tành lải nhóng
Dết
hướn áu mạy cảng đổng đỏi tau
85. Mạy luổng áu mứng pảy lạc
Mạy
nhạc áu mứng pảy khển
Hừ
và khuộp pỉ mí mừa
Khuộp
mừa mí nhám
Phổn
tốc xàu chốm hày ca
90. Phạ họng chốm hày ná múa
Cành
nọi mứng hả xu pống
Có
cổm mứng hả xu ạch đay bo?
Hừ
và chau mứng lộm xía ngái
Mình
chau tải ha mứng dết pừa
95. Mứng nhần đay bo?
Quái
nhần đay chằng hản phạ
Quái
cò nhần đay chằng má hản Thẻn
Mèn
mèn lẹo xỏng hành quám mí
Cành
nọi khoi xỏ xu pống
100. Có cổm khoi xỏ xu ạch
Bạch
ạch hơ chau kỉn hánh
Kính
khảnh xỏ phửa thảy
Hơ
táy piếng hày ná kỉn khau
Chau
khoi lộm xỏ áu chịn dết ngái
105. Mình chau tải xỏ hơ ha dết pừa
Hản
Thẻn, Thẻn chằng và
Hản
phạ, phạ chằng nẻ
Thẻn
chằng nẻ táng hơ quái ọc
Bọc
nộc chọc phạ pá lống
110. Quái chằng lống táng pú Thảnh Cạt
Lống
táng lạt Thảnh Nửa
Lống
táng quái hảu hắc hủ bảng
Lống
táng ngúa tào hủa lống piếng
Pển
ngúa tôn xại
115. Lống táng quái tào hảng lống piếng
Pển
quái hảu pe
Lống
táng be tào xang lống piếng
Pển
be hảu bít hảu lắng
Lống
táng pú nhùm pú nhuôi
120. Huôi nặm nọi xủng tằm bốm piếng
Lống
táng quảng kỉn nha
Kiểng
ngấn kiểng cắm lống lùm
Tốc
xờ mướng Thảnh Cạt tì bảng
Cảng
Mướng Ạch, Mướng Quái láng đải tì càu
125. Tau họt Mướng Mùn càu chiềm láng
Cảng
Mướng Mải tè mừa láng đải
Tốc
táng nị quái nghỉn quèn
Èn
táng nị quái nghỉn khới
Nha
cắt kỉn lẹo pó pạc
130. Nha vạc kỉn lẹo pó pủm
Mí
chau pủa quái lẹo kiêng
Mí
chau liệng quái cổm
Bo
mí dao chau dết hơ chướn
Bo
mí hướn chau dết hướn hơ dù
135. Tiềng cứn bo nhắng dan xửa ha
Na
cày bo nhắng dan xửa kỉn
Pển
quái đỉ quái ngám đỏm chau
Khuộp
pỉ mí mừa
Khuộp
từa mí nhám
140. Phổn tốc lống piếng
Táy
piếng chốm hày ná ca
Phạ
họng tốc lống lùm
Táy
lùm chốm hày ná múa
Quái
cò chốm phửa thảy
145. Hơ chau hày ná kỉn khau
Mình
chau lộm quái luổng dết ngái
Chau
quái tải ha quái dết chịn
Quái
cò tải pển đỉ
Chau
chuốn mứa phạ
150. Tải hau háu đỏm chau mứa bổn đè nớ
Mỏ
tày ẳm ệt
Hơ
quái hụ chắc táng ọc
Mỏ
má tày ẳm ọc
Hơ
quái hụ xọc táng lống
155. Chừ áu vạy nớ mốc khặc khạy
Chừ
áu vạy xẻn khuộp nhá lứm đè nớ!
./.
SINH RA TRÂU
* Phần dịch nghĩa: Sinh
ra trâu
Nên
trâu đầu đàn khỏe, trâu to
Từ
đời nào, từ xưa đời trước
Có
một thuở là từ xa xăm
Nó
thì ở mường Bôn cao vút
05. Ở mường trời mường sương cao xanh
Ở
mường Bôn nó không khỏe
Ở
mường trời không lớn
Ở
mường Bôn bảo không quen thung
Ở
mường trời không vừa lòng
10. Trâu ra ăn cỏ ở đồng Tồng Cắp- Na Lò[1]
Ra
ăn cỏ mường Bôn trên ở Tồng Co- Na Lai[2]
Gặm
cỏ ăn không đầy miệng
Gặm
cỏ may mường trời không đầy bụng
Người
mường Bôn nhiều lời cạnh khóe
15. Người mường trời nhiều lời nhiếc đau
Đi
giẫm vào nương bị người mường Bôn chửi
Giẫm
vào luống mạ bị họ mắng
Nghe
buồn, trâu đi dạo bản
Nghe
lười nhác, trâu đi dạo mường
20. Đến bãi đá lổm ngổm ở mường Bôn nhòm bản
Đến
bãi đá lổn nhổn nhòm mường
Nhìn
thấy nước mường dưới muốn uống
Nhìn
thấy đất mường bằng muốn ở
Chập
tối trâu vào hầu trời
25. Tảng sáng trâu vào hầu Then
Then
thấy, Then mới nói
Trời
thấy, trời mới hỏi
Thấy
Then uống rượu cần đến ngó
Thấy
Then uống rượu đến chúc à?
30. Trâu mới cúi lạy Then nhiều lần
Không
đúng đâu, không phải
Không
phải thấy Then uống rượu cần đến ngó
Không
phải thấy Then uống rượu đến chúc
Tôi
đi đến bãi đá lổm ngổm nhòm bản
35. Đến bãi đá lổn nhổn nhòm mường
Nhìn
thấy nước mường dưới muốn uống
Nhìn
thấy đất mường bằng muốn ở
Chập
tối tôi mới vào hầu trời
Tảng
sáng tôi cũng đến hầu
40. Then biết, Then mới nói
Trời
biết, trời mới hỏi
Bây
muốn xuống mường thấp xa xăm à?
Muốn
xuống mường bằng chung chiêng khoảng giữa à?
Then
mới chỉ đường cho trâu ra
45. Chỉ lối cho trâu xuống
Trâu
xuống ở đầu cánh đồng vựa lúa mường dưới
Xuống
ở đầu thửa ruộng vựa nếp mường dưới
Trâu
mới đi ăn cỏ ở rừng cây Củm ven ruộng
Đi
ăn cỏ ở rừng cây dướng sau bản
50. Xuống mường thấp mà không được thảnh thơi
Xuống
mường bằng mà không được ngơi nghỉ
Có
hổ lớn chặn đường rừng ăn thịt
Hổ
vằn chặn đường đuổi bắt
Đất
mường dưới có lắm hổ vồ
55. Mọi nhánh suối khoảnh rừng đều có chó sói
Đuổi
bắt hươu bắt nai không ngớt
Ăn
thịt mọi con vật trong rừng không ngơi
Nằm
rạp chỗ nào cũng sợ
Rúc
đầu trốn vào đâu cũng hãi
60. Trâu mới quay về mường Bôn trên cao hầu trời
Tảng
sáng trâu lại vào hầu Then
Then
thấy, ngoảnh mặt lại hỏi
Then
thấy, quay mặt lại nói
Trâu
đã xuống mường thấp xa xăm chưa?
65. Trâu đã xuống mường bằng theo bạn chưa?
Gật
gật đầu trâu dạ
Khuôn
mặt đẹp trâu thưa Then
Tôi
đã xin với Then xuống mường bằng, đã đi
Xin
Then xuống mường thấp, đã xuống
70. Vậy nhưng đất mường bằng có hổ vằn đuổi bắt
Có
chó sói đuổi ăn
Nghe
sợ nhiều, trâu quay về hầu trời
Nghe
sợ nhiều, tôi quay về hầu Then
Xin
với Then xuống mường bằng cho trâu có chủ
75. Xuống mường thấp xin được ở với người
Làm
trâu mường dưới được ở mát
Làm
trâu mường bằng được ở lâu sống già
Then
biết mới nói
Trời
biết mới bảo
80. Xuống mường thấp trâu muốn có bầy
Xuống
mường bằng trâu muốn có chủ ư?
Người
mường dưới hay liệu chuyện
Làm
nhà họ hay lo nhiều bề
Làm
nhà thì họ lấy cây trong rừng về
85. Cây to thì lấy bây đi kéo
Cây
bị mắc thì lấy bây đi giật
Rồi
đến hàng năm thì có ngày
Đến
ngày thì có vụ
Thấy
mưa rơi họ mừng làm mạ
90. Sấm động mừng làm mùa
Cẳng
nhỏ bây sẽ phải lội bùn
Cổ
tròn bây sẽ phải mang ách, được không?
Rồi
thì chủ của bây ngã xuống mất bữa trưa
Chủ
chết thì giết bây làm thịt
95. Bây có nhận không?
Trâu
nhận được mới thưa trời
Trâu
có nhận được thì mới thưa Then
Phải,
phải rồi cùng là phải đấy
Cẳng
nhỏ tôi xin lội bùn
100. Cổ tròn tôi xin mang ách
Mang
ách để trả công chủ
Thân
khỏe xin kéo cày bừa
Cho
người mường bằng làm ruộng có lúa ăn
Chủ
tôi ngã xin lấy thịt làm bữa trưa
105. Chủ chết xin được xẻ thịt làm bữa
Nhận
với Then, Then nói
Nhận
với trời, trời bảo
Trời
mới chỉ đường cho trâu ra
Bảo
chim sẻ mường trời dẫn xuống
110. Trâu mới xuống đường núi Thanh Cát
Xuống
đường mòn Thanh Nưa
Xuống
đường trâu sừng gãy tai mỏng
Xuống
đường bò quay đầu xuống mường bằng
Thành
con đầu đàn
115. Xuống đường trâu quay đuôi xuống mường bằng
Thành
trâu sừng cụp xuống
Xuống
đường dê quay sườn xuống mường bằng
Thành
dê sừng vặn xoắn vào lưng
Xuống
đường núi lên xuống trập trùng
120. Suối sâu, khe cạn, bãi ven bằng phẳng
Xuống
đường hươu ăn cỏ
Chim
mỏ vàng mỏ bạc xuống mường thấp
Xuống
đến mường Thanh Cát thanh thoát
Giữa
Mường Ách[3],
Mường Quài[4]
nơi chốn cũ
125. Đi đến Mường Mùn[5]
thuở xưa
Đến
giữa Mường Mai[6] từ
thuở trước
Xuống
đường này trâu thấy thông
Đi
lại đường này trâu thấy thạo
Cỏ
Trâu[7]
ăn thấy no miệng
130. Cỏ may ăn thấy no bụng
Có
chủ chăm bẵm nên trâu mượt
Có
chủ chăm lo nên trâu béo tròn
Không
có chỗ chui thì chủ làm chỗ cho chui
Không
có chuồng thì chủ làm chuồng cho ở
135. Nửa đêm không còn lo hổ giết
Tảng
sáng không lo bị hổ ăn
Thành
trâu béo trâu đẹp của chủ
Gặp
năm thì có ngày
Gặp
lúc thì có mùa
140. Mưa rơi xuống mường bằng
Người
mường bằng vui làm mạ
Sấm
động xuống mường thấp
Người
mường thấp vui làm mùa
Trâu
cũng vui kéo cày kéo bừa
145. Cho chủ làm lúa lấy cơm ăn
Chủ
ngã thì lấy thịt làm bữa trưa
Chủ
chết thì xẻ thịt trâu làm bữa
Trâu
chết nên vía đẹp
Chủ
đưa vía về trời
150. Chết vào hầu vía chủ cùng về trời nhé!
Mo
kể Ẳm Ệt
Cho
trâu biết được đường ra
Mo
đến kể Ẳm Ọc
Cho
trâu biết nẻo xuống trần
155. Ghi nhớ trong lòng đinh ninh
Nhớ
lấy vạn thuở không quên đấy nhé!
./.
[1] Tồng Cắp- Na Lò: các cánh đồng tưởng tượng trên mường
trời.
[2] Tồng Co- Na Lai: các cánh đồng tưởng tượng trên mường
trời.
[3] Mường Ách: thuộc tỉnh Sơn La.
[4] Mường Quài: thuộc tỉnh Điện Biên.
[5] Mường Mùn: thuộc tỉnh Hòa Bình.
[6] Mường Mai: là Mai Châu, Hòa Bình ngày nay.
[7] Cỏ Trâu: cỏ mần trầu.
Sinh ra gà
SINH RA GÀ
* Phần phiên âm: Ẳm
ọc cày
Mỏ
má tày ẳm ệt cày ni
Hơ
chau hụ chắc táng mắn ọc
Mỏ
tày ẳm ọc cày
Hơ
chau hụ xọc mắn má
05. Ẳn nị quám tè đở tè láng lấng vạu
Quám
tè pau tè pù chiền má
Tè
đở tiện tè tới
Cày
cò dù mướng bổn xủng ca
Dù
mướng phạ mướng mọc xủng bảng
10. Dù mướng bổn bo quèn
Lèn
mướng phạ bo khới
Khau
piển bo pó pạc
Khau
cạc bo pó pủm
Cốn
mướng bổn cò phén pạc chá
15. Cốn mướng phạ cò phén pạc chệp
Pảy
nhằm xuổn nhằm xon khảu đà
Pảy
nhằm ca xàu mảng
Hụng
mướng bổn bo cạp mứa đổng
Nhển
bổn tếnh bo hổn mứa thườn
20. Nhỉn tộc cày pảy quà ban
Nhỉn
chạn pảy quà mướng
Mắn
chằng mồng hển nặm mướng tơ chở kỉn
Mồng
hển đỉn mướng piếng phờ dù
Hủa
cằm mắn hau háu phạ
25. Na cày hau háu Thẻn
Thẻn
hển chằng và
Phạ
hển phạ chằng thảm
Cày
hới, bo hẩng bo nán lờ tau
Bo
thau bo kè lờ má
30. Hển Thẻn kỉn ké má hạu
Hển
Thẻn kỉn lau má ngắn và hứ
Xỏng
mứ nọp ảng lói hói
Khoi
phú nọi xỏ cào chiếng Thẻn
Bo
chờ hển Thẻn kỉn ké má hạu
35. Bo chờ hển Thẻn kỉn lau má ngắn đở lẹo
Nhỉn
tộc pảy quà ban
Nhỉn
chạn pảy quà mướng
Mồng
hển nặm mướng tơ chở kỉn
Mồng
hển đỉn mướng piếng phờ dù
40. Má xỏ Thẻn hơ khoi lống dù mướng lùm
Má
xỏ đỏm phạ hơ lống dù mướng piếng
Thẻn
và
Táy
mướng piếng xàu hụ dết xọc lạch
Táy
mướng tơ hụ tành lải nhóng
45. Phổn tốc xàu hày ná ca
Phạ
họng xàu hày ná múa
Cành
nọi mứng hả xu pống
Có
cổm mứng hả xu ạch đay bo
Khạch
tau xờ lẻ tảng phắc
50. Chau đắp xía chồ áu mứng dết ngái
Chau
tải ha mứng dết pừa nhần bo?
Cày
và
Cành
nọi khoi bo xu pống
Có
cổm khoi bo xu ạch đay lẹo
55. Khoi xỏ
Khạch
tau xờ lẻ tảng phắc
Chau
đắp chồ xỏ dết ngái
Chau
tải hơ ha dết pừa
Hản
Thẻn, Thẻn chằng dà
60. Hản phạ, phạ chằng nẻ
Thẻn
chị táng hơ cày ọc
Chị
xọc hơ cày lống
Thẻn
hơ nộc chích đảm ọc
Bọc
nộc chọc pá lống
65. Lống họt hày chua pá
Lống
họt ná chua pù
Họt
mù ná cháo
Cày
dù táng nặn bo quẻn
Lẻn
táng nặn bo khới
70. Khau piển bo pó pạc
Khau
cạc bo pó pủm
Táy
mướng bổn cò phén pạc chá
Cốn
mướng phạ cò phén pạc chệp
Pảy
nhằm xổm nhằm xanh xàu đà
75. Pảy nhằm ca xàu mảng
Hụng
hới, cạp mứa bổn xía ló
Nhển
hới, hổn mứa thườn xía ló
Nộc
chích chằng đảm ọc
Nộc
chọc chằng pá lống
80. Lống họt pù chẳm tà
Lống
họt nhà chẳm táng
Xảm
xíp ngà táng hạu
Cau
xíp ngà táng tỏm
Táng
đở táng lống mè
85. Kè đở kè lống piếng lế nọ?
Táng
lống piếng bo thực nẻ làu
Tau
lống lùm bo thực nẻ lấng
Táng
đở đỉ nộc chích nẻ tau
Táng
đở nộc chọc pá lống xì lống
90. Lống họt huồng luổng mí mù xảo xang
Huồng
quang mí mù xảo hổm
Xảo
mướng bổn
Tòi
hín ngấn hín cắm xà xà
Bào
mướng phạ tòi tình xải ngấn
95. Nộc chích chằng pá ọc
Nộc
chọc chằng pá lống
Tốc
xờ Thẻn tỉ lếch tỉ tóng xà xà
Quấn
mướng phạ lảy lằng hổm quấn
Xảm
xíp táng má hạu
100. Cau xíp ngà má tỏm
Nộc
chích chằng pá ọc
Nộc
chọc chằng pá lống
Tốc
xờ xuổn hom Náng Ảm
Xuổn
chám Náng Ay
105. Tốc xờ bòn phai nọi xảo nùm mía Thẻn
Tốc
táng nặn cày bo quèn
Lèn
táng nặn bo khới
Nộc
chích chằng pá ọc
Nộc
chọc chằng pá lống
110. Lống họt nặm Tà Khái phóng hỏ
Nặm
Tà Đắc Tà Đó phóng don
Nặm
tong con pản hà phổn xán
Nộc
nhá liệp lống tơ hả hứa
Nhá
liệp mứa nửa hả thò
115. Phượng nửa nặn mí cổn nộc ô
Phượng
tơ nặn mí ồ nộc tến
Cảng
chầng mí đỏn hỉn đỏn hè
Mí
kè hỉn kè xái khặc khạy
Phai
kè chạy lống pòng khào táng
120. Tốc lống tồng ná Ló
Tốc
lống tồng Có mướng phạ
Tốc
lài lạ mướng phỉ
Ná
đỉ hộc nha pong
Ná
cọng hộc nha cá
125. Ná lạnh Thẻn bo pục món
Ná
hón Thẻn bo pục khau
Tồng
luổng Thẻn vạy èn chạng
Tồng
quang Thẻn vạy èn pứng pái
Tốc
táng nị cày bo quẻn
130. Lẻn táng nị cày cò bo khới
Khau
piển bo pó pạc
Khau
cạc bo pó pủm
Cốn
mướng bổn cò phén pạc chá
Cốn
mướng phạ cò phén pạc chệp
135. Pảy nhằm xuổn nhằm xon xàu đà
Pảy
nhằm ca xàu mảng
Hụng
hới, cạp cày mứa bổn xía ló
Nhển
hới, cạp cày mứa thườn xía ló
Nộc
chích tăng pá cày ọc
140. Nộc chọc pá cày lống
Lống
tốc xờ tồng U Yến liến À
Tồng
U À liến láu
Nộc
xảu phai xáo nghến bo khòi
Cang
còi phai xáo căm tải hàng luống táng
145. Tốc táng nặn cày cò bo quẻn
Tốc
táng nị cày cò bo khới
Nộc
chích chằng bắt pá ọc
Nộc
chọc bắt pá lống
Lống
tốc xờ mướng Khụp cắp Khuổn
150. Mướng chau muồn phú nhờ tấng lải
Xải
pẻn Bổn tếnh bo hạng
Phọn
đang hặn cằm tỉn chiếng
Tốc
táng nị cày cò bo quẻn
Lẻn
táng nị cày cò bo khới
155. Nộc chích bắt pá ọc
Nộc
chọc bắt pá lống
Lống
tốc xờ
Thiểng
hày tò xảm chàm cá
Thiểng
ná tò xảm chàm cọ
160. Một thoi cọ mí một hịp pả
Một
thoi cá mí một hả cày
Hển
tò cành bào nòm dết khảng
Hả
xảo hám dết tạt
Tốc
lống xờ mạy bống cặt đẻn hày
165. Mạy lày cặt đẻn phỉ đẻn cốn
Tốc
táng nị cày cò bo quẻn
Lẻn
táng nị cày cò bo khới
Nộc
chích chằng bắt pá ọc
Nộc
chọc bắt pá lống
170. Lống tốc xờ
Chặng
hỉn luổng táy bổn mứa phỉnh đẹt
Pà
pẹt phạ xáu hánh
Lống
tốc xờ
Phỉ
phắn mạy mải tà
175. Phỉ phà mạy lải xiềng mải mướng
Lống
tốc xờ
Hỉn
pha phốc mồng ban
Hỉn
pha phàn đả phò mồng mướng
Táng
đở đỉ nộc chích pá tau
180. Táng đở thau nộc chọc đảm lống
Lống
táng pú Thảnh Cạt, lạt Thảnh Nửa
Lống
táng quái hảu hắc hủ bảng
Lống
táng pú Lằng Tường
Lống
xờ mướng
185. Ngúa tào hủa lống mướng tơ
Pển
ngúa hảu lái
Quái
tào hảng lống mướng piếng
Pển
quái hảu pe
Be
tào xang lống mướng lùm
190. Pển be hảu bít hau lẳng
Lống
táng pú dằm duôi
Huôi
xủng tằm bốm piếng
Quảng
kỉn nha kiểng ngấn kiểng cắm lống lùm
Lống
tốc xờ
195. Mướng Cạt ẳn tì bảng
Cảng
Mướng Thảnh láng đải tì càu
Tốc
mướng lùm lặc liếng
Tốc
mướng piếng tồng cảng ton en
Cày
chằng mứa dù pà cùm lảng ná
200. Mứa dù pà xả lảng ban
Xọc
kỉn bo pó pạc
Kỉn
nha vạc bo pó pủm
Lặc
kỉn khau hày huống vả
Lặc
kỉn khau ná huống cọm
205. Nón mạy hụng cạp mứa bổn
Nón
đỉn nhển cạp mứa thườn
Dù
đổng đỏi bo xẹp
Nẹp
thườn bo yển
Cày
nghỉn tộc lải
210. Dạc hưn mứa phạ
Nộc
chích chằng bọc
Nộc
chọc chằng nẻ
Tau
lống lùm hơ mí piếng
Lống
piếng hơ cày mí chau
215. Nộc chích nẻ táng đở cày ọc
Nộc
chọc nẻ táng đở cày mứa ban
Cày
chằng xỏ
Dù
nắm cốn liến làn
Má
xỏ dù nắm tàn pển cốn
220. Cày chằng và
Cành
nọi bo xu pống
Có
cổm bo xu ạch đay
Khạch
tau xỏ dết chịn tảng phắc
Chau
lộm xỏ dết ngái
225. Chau tải xỏ dết pừa
Tốc
táng nị cày lẹo quẻn
Lẻn
táng nị cày lẹo khới
Khau
piển lẹo pó pạc
Khau
cạc lẹo pó pủm
230. Cày cò mí piếng dương thù
Mí
cù dong cù kỉm
Pá
cẳn kỉn khau piển pó pạc
Pá
cẳn kỉn khau cạc tỉm pủm
Chau
chằng áu mạy bống má xản vày
235. Mạy lày má xản học
Cày
chằng xày tỉm hắng ọc nhọc
Xày
tỉm học ế nhế
Xíp
nuồi bo hế thỏng
Xíp
xỏng nuồi chằng pển học
240. Phặc đay xíp xáo nghến bo dà
Phặc
đay xáo ha mự tạch pển khúa
Cày
tong chừ tè mờ hành pển
Cày
tong tển tè lẻo nhắng nọi
Tố
nừng pển tôn cày cằm
245. Chàng tắm áu lực
Tố
nừng pển tôn cày đảnh
Chàng
pánh áu nọng
Tố
nừng pển tôn cày đòn
Tắt
tòn xờ lẻ
250. Tố nừng pển tôn cày đẳm
Chằng
pển chẳm cày đuột
./.
SINH RA GÀ
* Phần dịch nghĩa: Sinh
ra gà
Mo
đến kể Ẳm Ệt này
Cho
chủ vía biết đường nó ra
Mo
kể Ẳm Ệt gà
Cho
chủ vía biết lối nó về
05. Đây là lời từ cổ từ xưa thường kể
Lời
từ tổ tiên truyền lại
Từ
đời nào đời xưa
Gà
còn ở mường Bôn cao vút
Ở
mường trời mường sương cao xanh
10. Ở mường Bôn không quen
Kiếm
ăn trên mường trời không thạo
Tấm
rơi không đầy mỏ
Thóc
rơi không đầy diều
Người
mường Bôn nhiều lời cạnh khóe
15. Người mường trời nhiều lời nhiếc đau
Đi
vào giẫm vườn rau họ mắng
Đi
giẫm luống mạ họ chửi
Rằng
sao diều hâu mường trời không tha vào rừng
Cáo
mường Bôn cao không tha vào rừng rậm
20. Nghe tủi, gà đi dạo bản
Nghe
buồn, gà đi dạo mường
Nó
mới ngó thấy nước mường dưới muốn uống
Ngó
thấy đất mường bằng muốn ở
Chập
tối nó vào hầu trời
25. Tảng sáng nó vào hầu Then
Then
thấy mới nói
Trời
thấy, trời mới hỏi
Gà
kia, lâu lâu lại đến
Chưa
già cả gì lại về đây
30. Thấy Then uống rượu đến ngó
Thấy
Then uống rượu cần đến chúc phải không?
Hai
tay khoanh trước ngực ngập ngừng
Rằng
tôi thân nhỏ xin thưa với Then
Không
phải thấy Then uống rượu đến ngó
35. Không phải thấy Then uống rượu cần đến chúc
Nghe
tủi, đi dạo bản
Nghe
buồn, đi dạo mường
Ngó
thấy nước mường dưới muốn uống
Ngó
thấy đất mường bằng muốn ở
40. Đến xin Then cho tôi xuống ở mường thấp
Đến
xin trời cho xuống ở mường bằng
Then
nói
Người
mường bằng nó thường kỹ tính
Người
mường dưới biết làm nhiều chuyện
45. Mưa rơi thì nó biết gieo mạ
Sấm
động nó biết làm mùa
Cẳng
chân nhỏ mày có biết lội bùn
Cổ
tròn mày có biết mang ách không?
Khách
đến thì thịt mày trên đĩa thay rau
50. Chủ mày hết đời họ lấy mày làm cơm trưa
Chủ
chết họ giết mày làm bữa, nhận không?
Gà
nói
Cẳng
chân nhỏ tôi không lội bùn
Cổ
tròn tôi không biết mang ách
55. Tôi xin nhận
Khách
đến thì thịt bày ra đĩa thay rau
Chủ
hết đời xin được làm cơm trưa
Chủ
chết cho giết để làm bữa
Nhận
với Then, Then mới nghe
60. Nhận với trời, trời mới bảo
Then
chỉ đường cho gà ra
Chỉ
lối cho gà xuống
Then
cho chim chích đưa ra
Bảo
chim sẻ dẫn xuống
65. Xuống đến nương từ đời các bà xưa
Xuống
đến ruộng từ đời ông tổ
Đến
các đám ruộng họ hàng
Gà
ở đường này không quen
Kiếm
ăn ở nẻo này không thạo
70. Tấm rơi không đầy mỏ
Thóc
rơi không đầy diều
Người
mường Bôn nhiều lời cạnh khóe
Người
mường trời nhiều lời nhiếc đau
Đi
vào giẫm vườn rau họ mắng
75. Đi giẫm luống mạ họ chửi
Rằng
diều hâu đến mà tha vào rừng
Cáo
hãy đến mà tha vào rừng rậm
Chim
chích mới đưa ra
Chim
sẻ mới dẫn xuống
80. Xuống đến ông tổ chăm bến nước
Xuống
đến bà tổ chăm đường đi
Ba
mươi nhánh đường tụ
Chín
mươi nhánh đường giao nhau
Đường
nào là đường xuống
85. Nhánh nào là nhánh xuống mường bằng?
Đường
xuống mường trần không biết thì hỏi
Đi
xuống mường thấp không rõ thì hỏi han
Đường
nào đẹp thì chim chích đưa đi
Đường
nào chim sẻ dẫn xuống thì theo
90. Xuống đến Hạn Khuống lớn có đám gái dọn dẹp
Hạn
Khuống rộng có đám gái tụ về
Gái
mường Bôn
Thổi
đàn môi bằng vàng bằng bạc réo rắt
Trai
mường trời gảy đàn tính dây bạc
95. Chim chích mới đưa ra
Chim
sẻ mới dẫn xuống
Đến
nơi Then rèn sắt đúc đồng nhộn nhạo
Người
mường trời lũ lượt tụ quân
Ba
mươi đường về tụ
100. Chín mươi nhánh đường giao nhau
Chim
chích mới đưa ra
Chim
sẻ mới dẫn xuống
Xuống
đến vườn Hỏm[1] của
Nàng Am
Vườn
chàm Nàng Áy
105. Xuống đến vườn nhỏ vợ trẻ Then trồng bông
Xuống
đường đấy không quen
Kiếm
ăn ở đường đấy không thạo
Chim
chích mới đưa ra
Chim
sẻ mới dẫn xuống
110. Xuống đến bến Tà Khai[2]
sóng cuộn
Nước
Tà Đắc Tà Đo[3]
sóng dập dềnh
Sóng
xô đá nước tung như mưa rào
Chim
chớ men bờ xuống mạn dưới tìm thuyền
Chớ
men lên mạn trên tìm mái chèo
115. Mạn trên ấy có hốc chim vạc
Mạn
phía dưới có tổ bói cá
Mạn
giữa có bãi cát bãi sỏi
Có
dải cát dải sỏi nối tiếp
Qua
dải cây rì rì thông ra lối đường đi
120. Đi xuống cánh đồng Lò[4]
Xuống
đến cánh đồng Co[5] mường
trời
Đi
qua nhiều mường ma
Ruộng
lút bời cỏ ống
Ruộng
quẹo lút cỏ tranh
125. Ruộng Nà Lạnh nơi Then không trồng dâu
Ruộng
Nà Hòn nơi Then không trồng lúa
Cánh
đồng lớn Then dành để đua voi
Cánh
đồng rộng Then làm nơi phi ngựa
Xuống
đường đấy gà không quen
130. Kiếm ăn ở đường đấy gà không thạo
Tấm
rơi không đầy mỏ
Thóc
rơi không đầy diều
Người
mường Bôn nhiều lời cạnh khóe
Người
mường trời nhiều lời nhiếc đau
135. Đi vào giẫm vườn rau họ mắng
Đi
giẫm luống mạ họ chửi
Rằng
diều hâu đến mà tha vào rừng
Cáo
hãy đến mà tha vào rừng rậm
Chim
chích lại đưa gà ra
140. Chim sẻ lại dẫn gà xuống
Xuống
đến cánh đồng U Yên[6] kề
bên đồng U À[7]
Cánh
đồng U À và tiếp nối
Chim
cu gáy bay hai chục ngày không hết
Cang
Còi[8]
đi hai mươi đêm chết gục giữa đường
145. Xuống đường đấy gà không quen
Kiếm
ăn ở đường này gà không thạo
Chim
chích lại đưa gà ra
Chim
sẻ lại dẫn gà xuống
Xuống
đến mường Khụp[9] và
mường Khuôn[10]
150. Mường đấy vui có nhiều quan lớn
Nhảy
múa vui hơn mường Bôn trên cao
Múa
xòe dập dìu suốt ngày đêm
Xuống
đường này gà không quen
Kiếm
ăn ở đường này gà không thạo
155. Chim chích lại đưa ra
Chim
sẻ lại dẫn xuống
Xuống
đến nơi
Chòi
nương bằng ba gắp gianh
Lều
ruộng bằng ba gắp cọ
160. Mỗi dãy cọ có một gắp cá
Mỗi
dãy gianh có một đùi gà
Thấy
toàn cẳng trai trẻ làm dầm
Đùi
gái tơ làm giát
Xuống
đến nơi cây Bông ở ranh giới nương
165. Nơi cây Lay làm ranh giới mường người- mường ma
Xuống
đường này gà không quen
Kiếm
ăn ở đường này gà không thạo
Chim
chích lại đưa ra
Chim
sẻ lại dẫn xuống
170. Xuống đến
Cụm
đá lớn người mường Bôn sưởi nắng
Rừng
cây Pẹt[11]
người mường trời nghỉ chân
Xuống
đến nơi
Ma
chặt cây đánh dấu bến nước
175. Ma chẻ cây làm ván đánh dấu mường
Xuống
đến nơi
Dặng
đá lô nhô nhòm bản
Dặng
đá lổn nhổn ngó trông mường
Đường
nào đẹp thì chim chích đưa đi
180. Đường nào sống thọ thì chim sẻ dẫn xuống
Xuống
đến núi Thanh Cát[12],
thác Thanh Nưa[13]
Xuống
đường trâu sừng gãy, tai mỏng
Xuống
đường núi Lằng Tường[14]
Xuống
đến mường
185. Bò quay đầu đi mường dưới
Thành
bò sừng vằn
Trâu
quay đuôi xuống mường bằng
Thành
trâu sừng cụp
Dê
quay sườn xuống mường thấp
190. Thành dê sừng cong vặn xoắn vào lưng
Xuống
đường núi trập trùng
Có
bãi bằng và suối cạn vực sâu
Hươu
ăn cỏ ánh bạc ánh vàng xuống mường thấp
Xuống
đến nơi
195. Mường Cát nơi đấy thênh thang
Ở
nơi Mường Thanh chốn xưa nơi cũ
Xuống
đến mường thấp mênh mang
Xuống
mường bằng khoảng giữa đồng tiếp nối
Gà
mới về ở nơi rừng Củm ven ruộng
200. Về ở rừng cây dướng cạnh bản
Kiếm
ăn không đầy mỏ
Ăn
cỏ may không đầy diều
Đi
ăn vụng lúa nương bông dài
Đi
ăn vụng lúa ruộng bông cong
205. Ngủ trên cây thì sợ diều tha về mường Bôn
Ngủ
dưới đất thì sợ cáo tha về rừng rậm
Ở
rừng thưa không yên lòng
Náu
cạnh rừng không yên dạ
Gà
thấy tủi sầu
210. Muốn quay về trời
Chim
chích mới bảo
Chim
sẻ mới nói
Xuống
mường thấp thì phải có đàn
Xuống
mường bằng thì cho gà có chủ
215. Chim chích lại bảo đường cho gà ra
Chim
sẻ lại chỉ đường cho gà về bản
Gà
mới xin
Được
ở bên người thành đàn
Xin
được ở chung với người trong bản
220. Gà mới nói
Cẳng
chân nhỏ không lội bùn
Cổ
tròn không biết mang ách
Khách
đến thì thịt bày ra đĩa thay rau
Chủ
ngã xin được làm cơm trưa
225. Chủ chết xin làm bữa
Xuống
đường này gà đã quen
Kiếm
ăn ở đường này gà đã thạo
Tấm
rơi đã đầy mỏ
Thóc
rơi đã đầy diều
230. Gà đã có lứa như bó đũa
Có
đôi như gọng kìm
Cùng
nhau ăn tấm đã đầy mỏ
Bên
nhau ăn thóc đã đầy diều
Chủ
mới lấy cây Mạy Bông về đan lát
235. Lấy cây Mạy Lay về đan ổ
Gà
mới đẻ trứng đầy tổ lóc nhóc
Trứng
đầy ổ bề huề
Đẻ
mười quả chưa tới
Mười
hai quả mới nên ổ đẹp
240. Ấp được mười ngày, hai mươi ngày chưa thôi
Ấp
được hai lăm ngày mới nở thành đàn
Gà
được khắc tên từ lúc mới nở
Gà
được đặt tên từ lúc còn non
Một
con thành gà lông xám
245. Khéo chăm đàn con
Một
con thành gà lông đỏ
Khéo
quý đàn gà em
Một
con thành gà lông trắng
Làm
thịt chặt miếng cho vào đĩa
250. Một con thành gà lông đen
Đích
thị thành gà Đuốt[15]
./.
[1] Hỏm: loại cây dùng lá để ngâm lấy nước màu đen để nhuộm
váy áo (tương tự như với cây chàm).
[2] Tà Khai: bến sông mường trời.
[3] Tà Đo: bến đò mường trời.
[4] Đồng Lò: cánh đồng tưởng tượng ở mường Đúc khuôn tạo
nên người.
[5] Đồng Co: theo quan niệm người Thái, có một cánh đồng
đông vui trên mường trời, gọi là đồng Cắc đồng Co. Vui chơi ở cánh đồng này
toàn là trai xinh gái đẹp, đó là linh hồn của những người chết non dưới trần
gian.
[6] Đồng U Yên: cánh đồng tưởng tượng trên mường trời.
[7] Đồng U À: cánh đồng tưởng tượng trên mường trời.
[8] Cang Còi: con vật hiếm khi bắt gặp và di chuyển rất
nhanh.
[9] Mường Khụp: mường tưởng tượng trên trời.
[10] Mường Khuôn: mường tưởng tượng trên trời.
[11] Cây Pẹt: chưa rõ.
[12] Thanh Cát: chưa rõ.
[13] Thanh Nưa: Mường Thanh Thượng thuộc đất Điện Biên bây
giờ.
[14] Lằng Tường: chưa rõ.
[15] Gà Đuốt; gà cỗ cúng đầu tiên trong đám tang ma.