Truyền thuyết Xuống mường hạ giới

 

(Ảnh từ internet)

Kho tàng truyền thuyết, sử thi của đồng bào dân tộc thiểu số khá phong phú. Từ thời còn học phổ thông, tôi đã được làm quen với “Trường ca Đam San” của đồng bào các dân tộc Tây Nguyên. Tiếp sau nữa có Sử thi “Đẻ đất đẻ nước” của dân tộc Mường, Truyền thuyết “Quám tố mướng” (Kể chuyện mường) của đồng bào Thái vùng Tây Bắc. Và, mặc dù là người Thái Nghệ An, gần chục năm trở lại đây tôi mới được biết đến Truyền thuyết “Xuống mường hạ giới”, huyền thoại “Khủn Tưởng- Khủn Tinh” và Sử thi “Khun Chương” của đồng bào Thái vùng Tây Bắc Nghệ An.

"Xuống mường hạ giới"- Truyền thuyết của đồng bào Thái Nghệ An

(Ảnh minh họa từ internet)

Kho tàng truyền thuyết, sử thi của đồng bào dân tộc thiểu số khá phong phú. Từ thời còn học phổ thông, tôi đã được làm quen với “Trường ca Đam San” của đồng bào các dân tộc Tây Nguyên. Tiếp sau nữa có Sử thi “Đẻ đất đẻ nước” của dân tộc Mường, Truyền thuyết “Quám tố mướng” của đồng bào Thái vùng Tây Bắc. Và, mặc dù là người Thái Nghệ An, gần chục năm trở lại đây tôi mới được biết đến Truyền thuyết “Xuống mường hạ giới”, huyền thoại “Khủn Tưởng- Khủn Tinh” và Sử thi “Khun Chương” của đồng bào Thái vùng Tây Bắc Nghệ An.

Đàn muỗi bay xuống trần (Xuống mường hạ giới, p. 19)

Bấy giờ con dĩn bay cao trước cửa

Con muỗi vo ve đầu sàn, cùng gọi cùng thưa:

"Cho chúng tôi xin dậy, xin xuống trần"!

Then ở mường Bôn mới nói:

"Chúng bây dậy với xuống trần làm chi"?

Mường hạ giới có hùm beo (Xuống mường hạ giới, p. 18)

Bấy giờ hùm beo cùng đồng thanh thưa thốt

Rằng sao Then không cho chúng tôi xuống mường trần

Xuống kiếm mồi kiếm bữa nuôi thân

Sớm tối đi khắp rừng ngang núi dọc

Tạo Lò Kăm xuống trần (Xuống mường hạ giới, p.17)

...Mới nghe Trời lựa lời đẹp lời hay và nói

Người dưới mường bằng mường đất chết cả rồi

Nước ngập dâng làm người trần chết hết

Sinh ra muôn loài (Xuống mường hạ giới, p16)

Hai người mới dắt díu nhau lên chòi

Mời nhau ăn miếng trầu cau

Cùng nhau nhắc lời đôi châu chấu

Đêm về đắp chăn nằm thao thức nghĩ suy

Bắt quả tang châu chấu (Xuống mường hạ giới, p15)

...Hai người bắt gặp đôi châu chấu

Đang cõng nhau coi bộ thỏa thuê

Họ mới mắng: "Sao chúng bây làm chuyện ô uế tại đồng lúa nhà Then?

Then thấy, Then sẽ đánh đấy!

Làm tôi tớ nhà Trời (Xuống mường hạ giới, p14)

…- "Xin được làm tôi đòi nhỏ chăm đàn gà

Làm người hầu chăm máng lợn"!

Trời nghe, Trời liền nói:

- "Tôi đòi chăm đàn gà ta đã có

Hai người sống sót (Xuống mường hạ giới, p13)

...Có hai chị em nhỏ bé nhà Yêu Ợt

Chui được vào trong quả bầu khô

Nước dâng đến đâu quả nổi lên đến đó

Nổi lên đến tận mường trời

Gây nên hồng thủy (Xuống mường hạ giới, p12)

…Rồi Then lại đưa lớp người khác xuống trần

Có ba anh em nhà Ăm Ệt

Bảy anh em nhà Lang Chai

Cùng nhau xuống dựng xây hạ giới

Cuộc phân tranh gà vịt (Xuống mường hạ giới, p11)

…Vịt mới rẽ ngang vào doi cát để trứng

Từ đấy, sáng ra mặt trời lại lên cao vòi vọi

Tối đến mặt trời ghé cành đa về núi ngủ im

Gà lại ra góc vườn bới dế bới giun

Châp tối về được chủ cho ăn tấm ngon thóc mẩy

Gọi được mặt trời về (Xuống mường hạ giới, p10)

Vịt làm thuyền, cõng gà mãi xuôi theo dòng suối

Lâu ngày vịt không có gì cho vào bụng

Gà chẳng có chi cho vào diều

Mới dắt díu nhau vào cạnh bụi rì rí mò tôm tép

Thấy bóng cá quả lượn qua, gà sợ rét run mào

Đi tìm nơi giấu mặt trời (Xuống mường hạ giới, p9)

Trời làm ra 9 quả nắng bị con người bắn rụng mất 8 quả, cón một quả trốn xuống vực sâu làm bầu trời tối mịt, các loài phải nhờ gà trống đi tìm về.

…Nghe đồn rằng, ai biết gọi thì mặt trời sẽ dậy

Gọi được mặt trời về thì sẽ thưởng công

Gà cánh đỏ mào tía liền thưa:

- Mắt tôi vốn nhìn ngang rất giỏi

Chỗ Then giấu "mắt trời" tôi nhìn thấy hết

Chỗ ngủ của "mắt ngày" tôi liếc thấy ngay

Đó là vũng nước sâu cuối nguồn

Nước chảy vòng quanh mãi mãi

Bắn rụng mặt trời (Xuống mường hạ giới, p8)

"Xuống mường hạ giới" là một truyện thơ cổ của người Thái Nghệ An kể về sự hình thành trời đất, sông suối, con người, cây cối và các loài muông thú…

…Loài người đặt bẫy săn làm chim quý của nhà Trời mắc vào và bị giết chết. Trời nổi giận làm ra 9 Mặt trời thiêu đốt mặt đất… Loài người không có cách nào khác là phải bắn rụng mặt trời…

…Ông trời liền làm ra chín "quả nắng"

Làm ra tám mặt trời

Tuôn nắng xuống mường đất như lửa cháy

Làm cho cây cối trên núi chết khô

Nắng cháy cả mai cua, nắng nứt cả mai rùa

Người mường đất mường bằng khổ não

Suốt ngày kêu khóc mà trời không thương

Họ mới khuyên nhau ngồi bàn bạc

Săn được chim thần (Xuống mường hạ giới, p7)

Giờ đây nước mường trũng lại không có người uống

Đất mường bằng không có người chăm

Pò Then sai tạo Hủn Vi xuống trước

Xuống trồng cây cối bạt ngàn

Xuống trồng song mây quấn quýt...

Hủn Vi xuống gây mường, dựng bản

Ở được đời trăm năm ông về trời

Kiếp người chung chạ (Xuống mường hạ giới, p6)

Sau thời khai khẩn mặt đất của ông Y Thi và bà Y Thón, con người đã có cơ hội để tồn tại. Sau khi hai ông bà chết đi, hồn họ lại quay về Trời. Chúng tôi xin trích giới thiệu tiếp đoạn kể về việc ông Trời sai hai ông bà Kăm Ngọc và Kăm Vá xuống mường đất để chăm lo cho loài người…

…Và rồi nước mường bằng không có người uống

Đất mường phẳng không có người chăm

Trời mới sai ông Kăm Ngọc và bà Kăm Vá

Xuống chăm nước mường bằng sao cho nhiều cá

Xuống lo đất mường phẳng sao cho nhiều lúa ngô

Ông Y- Thi cày nên đồi núi (Xuống mường hạ giới, p5)

…Sau khi cây si thần đổ xuống, mặt đất đã quang quẻ, con người làm được cái để ăn. Nhiều năm sau ông Dơ bà Mảy chết, hồn của họ quay trở lại Mường Trời. Chúng tôi xin lược trích giới thiệu tiếp đoạn nói về việc Trời lại sai ông Y Thi và bà Y Thon xuống mặt đất giúp con người làm ăn…

…Nước mường bằng lại không có người uống

Đất mường phẳng không có người chăm lo

Trời lại sai Ông Y Thi và Bà Y Thón

Cho xuống mường bằng uống nước

Cho xuống mường phẳng chăm đất đai

Cây si thần đổ xuống (Xuống mường hạ giới, p4)

…Từ đấy, nước mường trũng không có người uống

Đất mường bằng không có người làm ăn

Trời mới sai Ông Dơ Bà Mảy

Xuống đắp nước mường trũng cho nên

Cấy lúa mường bằng cho tốt

Chặt cây si thần (Xuống mường hạ giới, p3)

…Từ đấy, nước mường trũng không có người uống

Đất mường bằng không có người làm ăn

Cây si thần che hết bầu trời

Cây đa thần đổ bóng trùm mặt đất

Làm ruộng làm nương không được cái ăn

Những người bé nhỏ (Xuống mường hạ giới, p2)

Lớp người lứa ấy

Nhỏ bằng cái chìa vôi

Đứng lên ngang vành thúng

Ăn cà xanh phải chọc

Ăn cà trắng phải leo