Thành Tổng Lôi ở Bản Cung

 

Cuộc khởi nghĩa Tổng Lôi được đưa vào mục X, chương II của cuốn “Địa chí huyện Quỳ Hợp”[1], trong đó ghi nhận: “Cuộc khởi nghĩa Tổng Lôi (Quỳ Hợp) chưa nổ ra dữ dội và đã bị bóp nghẹt trong trứng nước nhưng đó là cuộc khởi nghĩa duy nhất có chuẩn bị chu đáo, được sự hưởng ứng của đông đảo nhân dân miền núi Nghệ An. Nó nói lên lòng yêu nước, căm thù giặc ngoại xâm của nhân dân ta. Đồng thời cũng nói lên rằng, trước kẻ thù cướp nước, nhân dân ta ở bất cứ nơi nào, dù là đô thị, đồng bằng hay tại một làng bản nhỏ của người dân tộc thiểu số ở trong rừng núi hẻo lánh, âm u; tất cả đều nghĩ đến danh dự, đến thân phận mình và của cả dân tộc mà đứng lên hoặc đi theo các lãnh tụ để giết quân cướp nước, giải phóng dân tộc trong đó có bản thân mình”.[2] Nội dung liên quan trong bài viết này, về cuộc khởi nghĩa Tổng Lôi trong “Địa chí huyện Quỳ Hợp”, dựa theo tài liệu của Trần Thanh Tâm[3], có thể tóm tắt như sau:

Truyền thuyết Xuống mường hạ giới

 

(Ảnh từ internet)

Kho tàng truyền thuyết, sử thi của đồng bào dân tộc thiểu số khá phong phú. Từ thời còn học phổ thông, tôi đã được làm quen với “Trường ca Đam San” của đồng bào các dân tộc Tây Nguyên. Tiếp sau nữa có Sử thi “Đẻ đất đẻ nước” của dân tộc Mường, Truyền thuyết “Quám tố mướng” (Kể chuyện mường) của đồng bào Thái vùng Tây Bắc. Và, mặc dù là người Thái Nghệ An, gần chục năm trở lại đây tôi mới được biết đến Truyền thuyết “Xuống mường hạ giới”, huyền thoại “Khủn Tưởng- Khủn Tinh” và Sử thi “Khun Chương” của đồng bào Thái vùng Tây Bắc Nghệ An.

Tương lai của chữ Thái ở Nghệ An là khá vững chắc

Thảo Nguyên: Ông có thể cho biết tình hình về chữ viết của các nhóm người Thái ở Nghệ An?

Sầm Văn Bình: Ở tỉnh Nghệ An có 3 nhóm cư dân dân tộc Thái, các nhóm đó có tên gọi theo tiếng địa phương là Tay Mương, Tay Thánh và Tay Mưởi.

Nhóm Tay Mương có lịch sử cư trú lâu đời nhất. Nhóm này sử dụng chữ Thái hệ Lai Tay (ở vùng đường 48) và chữ Thái hệ Lai Pao (ở vùng đường 7). Chữ Thái hệ Lai Tay có đặc điểm viết theo hàng dọc, ghép vần từ trên xuống dưới, đọc các hàng từ phải sang trái. Khoảng từ năm 1900- 1945, chữ Thái hệ Lai Tay được sử dụng ghi chép các văn bản hành chính ở vùng Phủ Qùy. Các văn bản này có đóng dấu triện của các triều vua Bảo Đại, vua Thành Thái, hoặc dấu của chính quyền Đông Dương tùy theo từng thời kỳ. Chữ Thái hệ Lai Pao có đặc điểm viết theo hàng ngang, được sử dụng trong dân chúng nhưng về sau bị rơi dần vào sự lãng quên.

Mê đắm lời xuối- nhuôn

Ca dao dân tộc Thái ở Nghệ An có một khối lượng khá đồ sộ và phong phú. Với sự phản ánh sinh động, hấp dẫn về phong cảnh bản mường giàu đẹp, tình yêu nam nữ thiết tha, quan hệ hôn nhân, gia đình và xã hội, ca dao dân tộc Thái ở Nghệ An được thể hiện trên nhiều cung bậc cảm xúc của người dân thông qua các làn điệu diễn xướng như "nhuôn, xuối, òn, khắp"… Ngoài ra, với những nhận định về thời tiết và phản ánh đời sống lao động sản xuất, đồng bào cũng lưu giữ và truyền lại cho các thế hệ sau những kinh nghiệm quý báu trong thực tiễn sản xuất và đấu tranh với thiên nhiên từ bao đời nay.

Người Thái ở Nghệ An chủ yếu cư trú tại các huyện miền núi của tỉnh Nghệ An.

Chuyện kết duyên của chàng Khủn Tinh

Chú thích ảnh: Đôi trụ đá mang hình tượng Khủn Tinh và Nang Ni trong động Nang Ni

Có những câu chuyện cổ và truyền thuyết của dân tộc Thái xung quanh các địa danh ở huyện Qùy Hợp vùng các xã Châu Quang, Châu Cư­ờng nh­ư là cánh đồng Tổng Diềm, nghĩa địa Đông Mô Quao, núi Phá Củm, cánh đồng Lủm Chăm, bản Mường Ham, hang Nang Ni v.v... đã đư­ợc các bậc cao niên kể đi kể lại khá nhiều. Chuyện kể còn lan truyền đến với bà con ở các xã khác như­ Châu Thái, Châu Đình, Châu Lý, Châu Hồng, Châu Lộc... Nội dung câu chuyện được lan truyền theo nhiều hình thức, nhưng chủ yếu là thông qua những lời hát dân ca theo điệu Nhuôn khi uống rượu cần nhân các việc vui như là làm đám cưới hoặc trong lễ làm vía.

Khuya khoắt người ơi

Khuya rồi, khuya khoắt em ơi

Đêm đen chậm rãi đổ vơi sang ngày

Giữa dòng, cá "pộc" ngủ say

Ven bờ, cá "vả" xếp vây ngủ vùi

Đầu nguồn, cá "cánh" ham chơi

Giờ này cũng ngủ từng đôi im lìm.

Có con gà trống huyên thuyên

Lặng thinh xếp cánh ngủ yên trong chuồng

Chim khuyên ngủ ngọn cây vông

Con công ngủ chốn bịt bùng lá đa

Con vượn ngủ trong rừng già

Con chim "tăng ló" ơi à nựng con…

...Bản mường, khe suối, núi non

Ngủ cho đêm khuyết. Ngày tròn đang lên.

Chỉ mình anh thức cùng em

Nghe trong tĩnh lặng, con tim thì thầm…

Tiếng Thái: Đấc má lẹo

Đấc má lẹo đấc điềng má lẹo

Tiềng cứn đả hon má lẹo

Tếnh bộc thăm pả và cờ nón

Nửa tà thăm pả cảnh cờ nón

Hỏn đảnh phu cày tò cờ nón

Nộc nọi chắp ngà phủng

Nộc nhứng chắp ngà ba

Cớ ní nón pải mạy cờ nón

Phán cay nón pặp tỏ cờ nón

Nhắng đẻo tò nộc tảng ló đảng xày

Nhắng tò ai tấng nọng nằng huồng hon cứn...

Sầm Văn Bình

Hình rồng thêu trên váy của phụ nữ Thái Nghệ An

Người Thái ở Nghệ An bao gồm các nhóm Tày Mường (còn gọi là Tày Chiềng, Hàng Tổng), Tày Thanh, Tày Mười. Đặc điểm về tấm váy của người phụ nữ Nghệ An được nêu trong bài viết này cơ bản là liên quan đến nhóm Thái Tày Mường- còn các nhóm Thái khác xin được đề cập đến ở một số bài viết khác khi có dịp... Nói chung, phụ nữ dân tộc Thái ở miền Tây Nghệ An thường hay thêu hình rồng trên váy. Một chiếc váy nhuộm chàm được phân chia thành hai phần rõ rệt: phần cao hơn được để nguyên với màu chàm đặc trưng, còn phần thấp hơn được thêu thùa rất cẩn thận, công phu và trang trí bằng các hình ảnh hoặc đường nét phần nào mang tính cách điệu. Các hình đó có thể là những đường nét khó hiểu, cần phải đầu tư thời gian và công sức mới có thể tìm ra ý nghĩa của chúng; đó cũng có thể là hình của một vài loại lá cây quen thuộc như lá cau, lá dừa, lá rau bợ...; đó cũng có thể là hình ảnh của bông hoa, của mặt trời...; đó cũng có thể là hình tượng các con vật như hươu, nai, hổ, voi, và cả hình tượng rồng...

Xa em nhiều ngày

(Báo Nghệ An cuối tuần ngày 04/ 01/ 2015)

Vía trâu nâng vía chủ

Trâu trong đàn đông đúc và khỏe

Ngày yên ả chẳng ai đánh mắng

Trâu mộng to đang lớn

Hai tai bằng tấm giát

Mặt trâu bằng mâm mây

Chót đuôi bằng bụi sậy

Xương chậu bằng nồi hông

Hai cái sừng nhọn đẹp như cựa gà

Vươn vai ngang cành sấu

Khéo léo khi đi ruộng

Kéo cày không gãy bắp

Bừa ven ruộng nhịp nhàng

Vía trên đầu làm gốc

Vía trên đầu thì vào làm gốc

Vía miệng đi vào miệng ăn cá

Vía mắt vào trong mắt cho sáng

Vía tai vào trong để lắng nghe

Vía mũi vào trong mũi cho thông

Vía răng vào với hàm nhuộm đen lấp lánh

Vía vai vào với vai hai ngả

Vía eo vào với eo nần nẫn

Vía dạ vào trong dạ lâng lâng...